Beograd koga nema, a nikad ga nije ni bilo

Evo još jednog u nizu postova koji se bavi istorijom Beograda, ali ne onom dosadnom istorijom na koju ste navikli već “what if” istoriju. Na BB forumu se povela vrlo lepa rasprava o raznim projektima koji su nekada davno najavljivani, a nikada nisu ostvareni (i verovatno će tako i ostati), te sam pomislio da bi bilo zgodno to sve skupiti na jednu stranicu i pokazati širokim masama

Postoje projekti za koje mi je drago što nikada nisu izvedeni, ali opet ima i onih koji bi tako mnogo značili gradu da su bili sprovedeni u delo.

Beograd Olimpijski grad

Beograd Olimpijski grad

Tamo nekih davnih 80-tih odlučeno je da Beograd preda kandidaturu za Olipmijske igre 1992. godine. Kao što već sada znamo Barselona je pobedila na tom konkursu, a Beograd je završio kao treći. Nakon izgubljene trke tadašnji gradonačelnik je odlučio da bi Beograd trebalo da bude u stalnoj trci za domaćina na Olimpijskim igrama.

Ovo je projekat koji je trebalo da pokaže komisiji kako bi izgledao Beograd te 1992. godine.  Prva stvar koja se primećuje jeste premeštanje železničkog čvora iz savskog amfiteatra sa sve uređenim kružnim tokom oko zgrade železničke stanice. Druga velika ideja koja isto nije ostvarena, a u čiju se realizaciju krenulo jeste izgradnja Terazijskog tunela čiji je zvaničan naziv u stvari Bazisni tunel. Ovde se ne radi o tunelu koji izlazi u Brankovu već o tunelu koji je trebalo da izađe kod ulice Gavrila Principa i povezivao bi savski amfiteatar sa gornjim delom grada. Kroz ovaj tunel bi prolazila linija budućeg metroa koji bi povezao stari i novi Beograd. U izgradnju ovog tunela se krenulo i probušeno je početnih 100 metara, ali se nakon toga stalo sa radovima, a 75 metara tunela je zatvoreno dok se preostalih 25 metara tunela danas koristi za potrebe jedne auto perionice.

Beograd Olimpijski grad

Ono što se još može primetiti na slikama jeste prvi isključivo pešački most preko Save koji bi povezivao centralni deo savskog amfiteatra sa obe strane reke. Tu je još normalno na desetine nikada izgrađenih zgrada koje bi bile korišćene tokom trajanja Olimpijskih igara.

Kalemegdan i beogradska tvrđava

Kalemegdan kao središte Olimpijskih igara

Ideja da Beograd bude domaćin Olimpijskih igara se nije prvi put pojavila tokom 80-tih godina prošlog veka. Postojala je ovakva zamisao još 1936. godine kada je Jugoslovenski olimpijski odbor predložio da se Olimpijske igre 1948. godine održe u Beogradu. Kao arhitekta ovog projekta je izabran Nemac Verner Marh.

Marh dolazi da živi  godinu i po dana u Beogradu kako bi razumeo grad i kako bi što bolje mogao da napravi olimpijski kompleks. Kao njegov saradnik na ovom projektu je radio i domaći arhitekta Dragiša Brašovan koji je javnosti najpoznatiji kao autor zgrade BIGZ-a. Njegov zadatak je bio da izradi projekat pristupnih dokova na Savi koji bi bili uvod u sportske terene na Kalemegdanu koje će sam Marh projektovati.

Nacrt olimpijskog stadiona u donjem gradu

Kalemegdan kao središte Olimpijskih igara

Marh svoj projekat iznosi u javnost 1940. godine gde se u donjem gradu nalaze sportski tereni, glavni olimpijski stadion i ostala sportska polja. Ovaj plan je takođe obuhvatao i izgradnju novih objekata u gornjem gradu. Bili bi izgrađeni Panteon, Etnografski muzej, a takođe bi bilo omogućeno motornim vozilima da uđu u prostor Kalemegdana kao i beogradske tvrđave.

Nacrt celokupnog plana reorganizacije Kalemegdana

Izgled gornjeg grada

Treba biti iskren i reći da sam Marh za razliku od Alberta Špera, koji je bio Hitlerov glavni arhitekta, nije bio član Nacističke partije dok je Šper bio ne samo član već kasnije i jedan od ministara u Hitlerovoj vladi. Marhov plan je prvobitno prihvaćen u Ministarstvu gradnje da bi kasnije pod pritikom javnosti bio promenjen i to ne zbog totalne prenamene prostora Kalemegdana već zbog toga što je taj posao poveren jednom strancu, koga smo mi sami zvali. Inače ova ideja deluje totalno radikalno, ali treba reći da je u mnogo čemu podsećala na rimski Beograd, sa tom razlikom što su se stadioni nalazili sa druge strane tvrđave.

Razne ideje o Novom Beogradu

Plan izgleda Novog Beograda iz 1962. godine

Nakon drugog svetskog rata počinje rekonstrukcija i preporod Beograda. Javlja se problem smeštanja sve većeg broja stanovnika koji pristiže u Beograd i donosi se odluka o osvajanju leve obale Save. Pre drugog svetskog rata na toj obali se nalazio samo sajam koji je bio početak izgradnje te obale. Normalno, malo dalje se nalazio Zemun do koga će se nova opština vremenom i proširiti.

Jezero kod VRO

Slika gore oslikava plan regulacije Novog Beograda iz 1962. godine, a autori su Milovan Glavički i Uroš Martinović. Centralna zona Novog Beograda je ograničena kvadratom veličine 1600 x 1600 metara, sa blokovima veličine 400 x 400 metara. Glavnu zonu je trebalo da predstavlja potez od zgrade SIV-a do železničke stanice na Novom Beogradu. Na uglovima blokova bi se nalazile najviše zgrade. Tako imamo kompleks zgrada “Šest kaplara” u bloku 21, zatim istu situaciju u bloku 23, onda su tu soliteri “Prokletije” u bloku 28 i na kraju kompleks solitera u bloku 30. U centralnoj zoni, između današnjeg bulevara Zoran Đinđić i autoputa je bila planirana izgradnja 12 solitera isto u uglovima blokova koji bi dominirali okolinom.

Most kod VRO i zgrada na samom Ušću

Plan Miloša Somborskog iz 1950. godine

Miloš Somborski je 1950. godine u Generalnom urbanističkom planu (GUP) grada Beograda, predvideo da se Veliko ratno ostrvo (VRO) zatvori sa obe strane i da se na taj način dobije jezero koje bi Beograđani mogli da koriste tokom vrelih letnjih meseci. Ova ideja nije sprovedena u delo, a narednim GUP-om grada Beograda iz 1972. godine ideja o jezeru je premeštena na drugu lokaciju na kojoj se i danas nalazi, a to je Ada Ciganlija, koja je inače bila planirana za industrijsku gradnju.

Terazijska terasa

Plan Nikole Dobrovića za Terazijsku terasu iz 1929. godine

Proteklih 100 godina se stalno spominjao prostor Terazijske terase. Radi se o potezu koji se pruža od Terazija pa sve do Železničke stanice ili kako mnogi vole da kažu spušta se do obale Save. Plan uređenja ovog poteza su predstavljala mnoga velika imena u arhitekturi, a prvi put se uređenje može videti u Šambonovom planu Beograda iz 1914. godine. nažalost ovakav izgled Terazija kao i Terazijske terase nikada nije ostvaren zbog prvog svetskog rata.

Šambonov plan uređenja Terazija i Terazijske terase iz 1914. godine

Sledeći veliki plan uređenja ovog poteza je delo Nikole Dobrovića. Ovaj plan je nastao 1929. godine i može se reći da je bio vrlo lep, ali i praktičan jer je podrazumevao i buduće sadržaje koji bi privukli ljude, ali i ispunili taj prostor. Za razliku od ranijih planova koji su podrazumevali upotrebu mermera, Dobrović je primat dao čeliku i staklu. Nažalost drugi svetski rat je isto omeo sprovođenje ove ideje u delo (ali verovatno i neki drugi razlozi), no ipak Dobrović koji je posle rata bio šef urbanističkog zavoda je ozbiljno razmišljao o izvedbi ove ideje, ali je primat dobio Novi Beograd.

Hotel Moskva i predložena zgrada

Pogled iz unutrašnjosti Terazijske terase

Pogled sa Terazija

Nacrt celokupnog rešenja Dobrovića

Terazijska terasa je i danas popularna, te je čini mi se 2007. godine raspisan konkurs sa uređenjem dela terase (do ulice Kraljice Natalije), a jedan od najboljih radova na tom konkursu je delo beogradskog studija re:a:ct.

Terazijska terasa

Terazijska terasa

Terazijska terasa

Dve neprežaljene zgrade

Projekat Milana Zlokovića za Palatu Albanija

U postu o “Palati Albanija” sam već postavio gornju sliku. Arhitekta ovog rešenja je čuveni Milan Zloković, jedno od najjačih imena beogradske arhitektonske scene. Njegov rad je plasiran kao treće rangirani na konkursu iz 1938. godine za zgradu Hipotekarne banke trgovačkog fonda u Beogradu. Meni je mnogo žao što ova zgrada nije izgrađena, ali očigledno je bila mnogo ispred svog vremena.

Mitićev modni magazin

Zgrada gore je trebalo da se nađe na trgu Dimitrija Tucovića (Slavija) u danas već čuvenoj Mitićevoj rupi. Porodica/braća Mitić su bili jedni od najbogatijih ljudi Beograda pre drugog svetskog rata i posedovali su mnoge nekretnine po gradu, a takođe su bili i vlasnici čuvenih robnih kuća Mitić gde ste mogli da nađete sve što vam treba, bukvalno od igle do lokomotive. Arhitekta ovog dela je Miladin Prljević (jedan od autora Palate Albanija), a visina same zgrade je planirana da bude 60 metara. Ukoliko nisam dobro objasnio lokaciju ove zgrade da pojasnim. Nalazila bi se na poziciji današnjeg privremenog parka između ulica: Beogradske, Njegoševe i Kralja Milana.

Meštrovićevi konjanici

Meštrovićeva četiri konjanika na mostu Kralja Aleksandra

Kako se bližio kraj izgradnje mosta Kralja Aleksandra (današnji Brankov most) početkom 1934. godine sve više počinje da se razmišlja o skulpturama koje treba da se nađu na pilonima mosta. Meštrović je izneo svoju ideju o četiri konjanika, dva na jednom pilonu sa obe strane mosta. Ovi konjanici je trebalo da budu Car Dušan i kraljevi Tomislav, Trvtko i Petar I Karađorđević. Visina stubova na kojima bi se nalazili konjanici bi bila 22 metra što bi značilo da bi sa dodatom visinom samih pilona konjanici bili na visini 45 metara (visina Palate Albanija) od zemlje. Od ovog rešenja se odustalo pod pritiskom raznih inženjera i vajara, a kao razlozi su navedeni: nepoštovanje porcedure za izbor skulptora, previsoka cena kao i nefunkcionalnost figura.

Tunel ispod Tadeuša Košćuška

Tunel Tadeuša Košćuška

Iskreno o ovom planu se zna najmanje (tačnije ja znam najmanje, ako neko zna više neka napiše u komentarima). Uglavnom ono što se može videti sa slike je da tunel počinje od Pariske ulice i ide sve do ulice Rige od Fere. Na ovaj način bi se spojila pešačke zona Knez Mihajlove sa parkom Kalemegdan te bi bilo moguće prošetati se bez ikakvih smetnji od spomenika pobedniku do Palate Albanija.

Ovo su samo neke od raznih neostvarenih arhitektonsko-urbanističkih ideja u Beogradu. Kao što ste i sami videli za neke ideje je možda bolje što su ostale samo na tome i nisu sprovedene u delo.

Velika zahvalnost svima (ekipi sa BB-a) koji su pomogli sa materijalima i pričom za ovaj post.

Advertisement